8. Molen de Roos

Afb.1: Herstelwerkzaamheden muurwerk Molen de Roos. (Foto 30-09-2009)

8.1 Toelichting Molen de Roos

Molen de Roos (1679), gelegen aan de Phoenixstraat is de enige nog overgebleven molen van de vijftien die er binnen de veste van Delft ooit hebben gestaan. Molen de Roos is een 'stellingkorenmolen', die is gebouwd op een plek waar eens de Bordeelmolen stond. Deze Bordeelmolen had nog een houten bovenkant, die in de achttiende eeuw na stormschade werd vervangen door een stenen versie, de Roosmolen. Begin jaren tachtig bleek dat door het afgraven van de wallen, het dempen van de singel en bemaling ervoor zorgden dat Molen de Roos tamelijk scheef begon te staan, iets wat tot op de dag van vandaag nog steeds terug te zien is als men recht voor de molen staat. Doordat door deze verzakking ook de kapconstructie ernstig was aangetast, werd om veiligheidsredenen het wiekenkruis verwijderd. In drie jaar tijd wist stichting ''Molen de Roos'', samen met een aantal overheden en bedrijven en met heel veel steun van de Delftenaren, voldoende geld binnen te halen om de molen grondig op te knappen, zodat Prins Claus hem op 28 september 1990 feestelijk kon openen.

Molen de Roos heeft voorheen een aantal molenaars gehad, één van de bekendste daarvan was molenaar Van Rhijn', die rond 1860 aantrad. In 1926 nam de "Vereniging De Hollandsche Molen" de Roos over en verhuurde hem aan de familie De Vreede, die tot op de dag van vandaag de molen nog steeds beheerd. Sinds 15 december 2009 is spoorinfrastructuurbeheerder ProRail (tijdelijk) eigenaar van de molen vanwege de bouw aan de spoortunnel onder de Phoenixstraat. Gedurende deze tijd zal de fundering van de molen worden versterkt. Pas nadat de tunnelbouw is voltooid, en de molen weer op zijn oude plek staat, zal deze weer worden teruggeven aan de molenaar en de molenstichting.

8.2 Demontage wieken Molen de Roos

Nog voordat Molen de Roos wordt overgedragen aan spoorinfrastructuurbeheerder ProRail die tijdens de bouw van de spoortunnel tijdelijk eigenaar van de molen wordt, worden er door de "Vereniging De Hollandsche Molen'', in september 2009 eerst nog wat herstelwerkzaamheden (Afb. 1) aan de molen uitgevoerd. Deze herstelwerkzaamheden bestaan onder meer uit: het herstellen van het metselwerk, vernieuwen van de voegen tussen de stenen in, en het vernieuwen van de zolder. Nadat dit werk is afgerond, wordt de molen op 15 december 2009 definitief overgedragen aan ProRail.

  • Afb. 2: Demontage eerste wiek (Roeden) Molen de Roos. (Foto 25-03-2010)

  • Afb. 3: Demontage tweede wiek (Roeden) Molen de Roos. (Foto 25-03-2010)

Omdat ProRail tijdens de bouw van de spoortunnel onder Molen de Roos door geen enkel risico wil lopen dat de molen het begeeft, of beschadigingen oploopt, worden er uit voorzorg enkele onderdelen zoals de wieken, en een deel van de omloop (stelling) verwijderd. Op 25 maart 2010 is het dan zover, op deze dag wordt er een begin gemaakt met het verwijderen van de wieken van Molen de Roos. De twee wieken, ook wel roeden genoemd zijn van het fabrikaat Derckx, -en meten maar liefst 25.25 en 25.35 m. Het verwijderen van de wieken wordt uitgevoerd door molenrestaurateur 'Verbij' uit Hoogmade, die in de periode van de bouw van de spoortunnel ook zal zorgen voor de opslag van de wieken. De wieken worden één voor één met behulp van een grote hydraulische kraan (Afb. 2 en 3) verticaal uit de askop van de molen gehesen, waarna ze per dieplader worden afgevoerd naar Verbij in Hoogmade.

Met het verwijderen van de wieken van de molen, dient zich een nieuw probleem aan, namelijk dat de molen met het kwijtraken van zijn hoogste punt niet meer is beveiligd tegen blikseminslag. Dit probleem wordt verholpen middels het aanbrengen van een nieuwe bliksembeveiliging die wordt bevestigd aan de vlaggenmast, die nu na het verwijderen van de wieken het hoogste punt van de molen is. Een aantal afbeeldingen van deze werkzaamheden zijn te vinden in het 'Fotoalbum' van Molen de Roos. Nadat ook deze klus, die samen met het verwijderen van de wieken een halve ochtend in beslag hebben genomen is geklaard, zit het werk aan de molen er voorlopig weer even op. Het terugplaatsen van de wieken zal pas gebeuren nadat de molen is voorzien van zijn nieuwe fundering, en is teruggeplaatst bovenop het tunneldak van de treintunnel.

Afb. 4: Aanbrengen stalen buispalen fundering Molen de Roos. (Foto 25-08-2010)

8.3.1 Aanbrengen Funderingspalen Molen de Roos

Omdat Molen de Roos precies op het traject van de te bouwen spoortunnel staat, moest voor dit probleem een oplossing worden gezocht. Afbreken en opnieuw opbouwen, of de molen net als bij de 'Bagijnetoren' opzij schuiven was in dit geval geen optie dus moest er wat anders worden verzonnen. Na veel wikken en wegen, werd uiteindelijk besloten de molen in zijn geheel te voorzien van een nieuwe vloer, en deze te verankeren aan 45 stalen buispalen die zo'n NAP -24 meter diep op de harde zandgrond gefundeerd zouden worden. Via deze 45 buispalen wordt de molen dan compleet met vloer en al 1 meter omhoog gevijzeld, zodat er ruimte vrij komt onder de molen voor het bouwen van het dak van de treintunnel. Nadat dit vervolgens is gebeurd, en het betonnen dak voldoende is uitgehard, wordt de molen weer teruggeplaatst bovenop het gebouwde tunneldak. Nadat vervolgens de stalen buispalen in het tunneldak zijn verwerkt, -en verder zijn weggehaald, kan het werk onder de grond verder zijn doorgang vinden.

  • Afb. 5: Aanbrengen stalen buispalen fundering Molen de Roos. (Foto 03-09-2010)

  • Afb. 6: Aanbrengen stalen buispalen fundering Molen de Roos. (Foto 20-09-2010)

Vlak na de bouwvakvakantie van augustus 2010 start 'P. van 't Wout Funderingstechnieken' uit Waddinxveen met het inschroeven (Afb. 4, 5 en 6), van de eerste van de in totaal 24 stalen buispalen waarmee Molen de Roos gefundeerd zal worden op de harde zandgrond. Deze stalen buispalen, ook wel 'Casing Draaipaal' genoemd, worden eerst voorzien van een schroefpunt, waarna ze met behulp van een hydraulische schroefmotor in de grond worden geschroefd. Om de gewenste diepte te kunnen bereiken, worden de palen per segment ingebracht. De segmenten worden middels elektrisch lassen met elkaar verbonden. De paal wordt vervolgens verder de grond ingeschroefd, en opgelengd met buissegmenten totdat het gewenste paalpuntniveau NAP -24 meter is bereikt. Gedurende het schroeven van het laatste segment wordt grout door de punt geïnjecteerd, waarna de paal wordt afgewerkt en klaar is voor gebruik. Het inschroeven van de 24 buispalen was een kleine maand later helemaal voltooid, waarna er kon worden begonnen met het aanbrengen van de betonnen funderingsvloer.

Afb. 7: Sparingen (gaten) boren door fundering Molen de Roos. (Foto 13-01-2011)

8.3.2 Aanbrengen Funderingsvloer Molen de Roos

Voordat de betonnen funderingsvloer aangebracht kan worden, moet er eerst een verbinding worden gemaakt met de funderingspalen die zich bevinden buiten rondom de molen. Om dit mogelijk te kunnen maken worden er in het muurwerk van de molen vierkante gaten (sparingen) gemaakt. Met een mal (Afb. 7), worden eerst de maten uitgezet op het muurwerk van de molen, waarna deze met een speciale diamantboor om de halve meter worden uitgeboord. Na het uitboren van de gaten rust de molen nog steeds op zijn eigen fundering, deze wordt pas definitief doorgezaagd als de nieuwe funderingsvloer in zijn geheel is aangebracht. Nu er een verbinding is gemaakt met de palen die zich bevinden zowel binnen als buiten de molen, kan er worden begonnen met het aanbrengen van de nieuwe funderingsvloer. Een volgende stap is het vlechten van het betonijzer, ook dit gebeurd van binnenuit door de gaten heen naar

  • Afb. 8: Aanbrengen EPS blokken funderingsvloer Molen de Roos. (Foto 09-02-2011)

  • Afb. 9: Aanbrengen EPS blokken funderingsvloer Molen de Roos. (Foto 09-02-2011)

buiten. Maar voordat hier mee kan worden begonnen, moet eerst nog het verschil in hoogte tussen de gaten in de muur van de molen en het maaiveld gelijk worden gemaakt. Dit wordt gedaan met zogenaamde 'EPS elementen' (Afb. 8 en 9). EPS elementen (geëxpandeerd polystyreen) zijn kunstof blokken die veelal worden toegepast in de bouwsector als ophogingsmateriaal. Deze EPS blokken zijn licht van gewicht, op druk belastbaar, -en vormvast. De blokken kunnen na montage direct in gebruik worden genomen. Nadat de blokken zijn aangebracht, en de funderingspalen zijn voorzien van ronde

  • Afb. 10: Vlechten betonijzer funderingsvloer Molen de Roos. (Foto 04-03-2011)

  • Afb. 11: Vlechten betonijzer funderingsvloer Molen de Roos. (Foto 04-03-2011)

kokers (die het vijzelen mogelijk moeten maken), kan er worden begonnen met het betonijzervlechten (Afb. 10 en 11). Tijdens het vlechten van het betonijzer voor de funderingsvloer worden de 45 kokers die om de funderingspalen heen zijn geschoven mee gevlochten in de vloer. De kokers zijn aan de onderkant voorzien van een ijzeren plaat, waar aan beide zijdes (2 per paal) draadstangen aan worden gemonteerd. Deze draadstangen eindigen aan de bovenkant van de palen, waar ze met moeren worden vastgezet aan een metalen balk. Hier worden vervolgens dan weer de vijzels op gemonteerd

  • Afb. 12: Molen de Roos is voorzien van nieuwe betonnen funderingsvloer. (Foto 06-04-2011)

  • Afb. 13: Molen de Roos is voorzien van nieuwe betonnen funderingsvloer. (Foto 06-04-2011)

maar hierover straks meer. Als de gehele vloer is voorzien van betonijzer, -en de bekisting is aangebracht, kan er worden begonnen met het storten van beton. Tijdens het storten van het beton moet er vooral op gelet worden dat de ruimte tussen de kokers en de palen vrij blijven van beton, mocht dit wel gebeuren dan maakt dit het vijzelen door het beton compleet onmogelijk, omdat de palen dan muurvast zouden komen te zitten aan de funderingsvloer. Om dit te voorkomen wordt de ruimte tussen de palen en de kokers open gehouden met houten wiggen, -en vervolgens volgespoten met 'Polyurethaanschuim'. Polyurethaan (PUR) is een 2 componenten isolatie-schuim, dat middels spuittechniek wordt aangebracht. PUR hecht zich op vrijwel alle materialen, -en is al na enkele minuten volledig uitgehard. Nadat de gehele vloer is voorzien van beton (Afb. 12 en 13) en deze volledig is uitgehard, kan ook het polyurethaanschuim weer worden verwijderd, en heeft deze kort maar krachtig zijn werk verricht. Nu het werk aan de funderingsvloer grotendeels gedaan is, kan er een begin worden gemaakt met het graven van de diepwanden rondom de molen. Gezien het unieke hiervan, wil ik dit voordat we over gaan naar het vijzelen van de molen toch nog even meenemen in het volgende hoofdstuk.

Afb. 14: Aanbrengen geleidewanden oostkant Molen de Roos. (Foto 21-04-2011)

8.4 Graven diepwanden rondom Molen de Roos

Op 11 april 2011 wordt aan de westkant van Molen de Roos begonnen met het plaatsen van de eerste geleidewanden die nodig zijn bij het graven van de diepwanden rond de molen. Nadat de gehele westkant naast de molen is voorzien van deze geleidewanden, wordt er gelijk een begin gemaakt aan de oostkant, wat een iets omvangrijkere klus is door de driehoekige uitbouw (Afb. 14), die de molen heeft aan deze kant. De prefab geleidewanden die geplaatst worden rond Molen de Roos zijn eigenlijk niets meer dan een hulpmiddel voor de kraanmachinist bij het graven van de diepwanden. De geleidewanden bestaan uit meerdere losse delen die samen in elkaar gezet kunnen worden en in zijn geheel een soort van mal vormen. Als de geleidewanden (mallen) op zijn plaats staan, worden deze aan beide kanten voorzien van betonijzer (wapening). Ook deze wapening komt net als de mallen kant en klaar aan, en kan gelijk met

  • Afb. 15: Molen de Roos met geleidewanden en tijdelijk stoot, -en spatscherm. (Foto 05-05-2011)

  • Afb. 16: Molen de Roos met geleidewanden en tijdelijk stoot, -en spatscherm. (Foto 05-05-2011)

behulp van een shovel tussen de mallen in geplaatst worden. Nadat dit allemaal is gebeurd, worden de mallen met een kubel bevestigd aan een mobiele kraan volgestort met beton waarna deze na uitharding van het beton klaar zijn voor gebruik. Voordat er een begin gemaakt kan worden met het graven van de diepwanden, wordt de molen eerst nog rondom voorzien van een stoot, -en spatscherm (Afb. 15 en 16), die ervoor moeten zorgen dat het muurwerk van de molen tijdens het graven niet wordt beschadigd door de grijper van de kraan, en of wordt vervuild door bentoniet wat gebruikt wordt bij het graven van de

  • Afb. 17: Graven van diepwanden oostkant Molen de Roos. (Foto 20-06-2011)

  • Afb. 18: Graven van diepwanden oostkant Molen de Roos. (Foto 20-06-2011)

  • Afb. 19: Graven van diepwanden oostkant Molen de Roos. (Foto 20-06-2011)

diepwanden. Op 31 mei 2011 is het zover dan wordt er een begin gemaakt met het graven van de eerste diepwanden aan de oostkant vlak naast Molen de Roos, een nauwkeurige klus wat veel bekijks krijgt van het Delftse publiek. Een diepwand is een in de grond gevormde 'gewapend betonnen' dikke wand van ongeveer 1 meter breed die uit segmenten (panelen) bestaat. De plaats van de diepwand wordt geflankeerd door geleidewanden waarlangs grote grijpers (Afb. 17, 18 en 19), de grond verwijderen. De grijpers zijn behoorlijk zwaar waardoor zij, mede door hun speciale vorm, stabiel blijven hangen tijdens

  • Afb. 20: Inhijsen wapeningskorf in diepwand westkant Molen de Roos. (Foto 30-05-2011)

  • Afb. 21: Inhijsen wapeningskorf in diepwand westkant Molen de Roos. (Foto 30-05-2011)

  • Afb. 22: Inhijsen wapeningskorf in diepwand westkant Molen de Roos. (Foto 30-05-2011)

het graven. Tijdens het graven wordt de sleuf gevuld gehouden met een steunvloeistof (dikspoeling), een mengsel van 'bentoniet' en water, die voldoende steundruk geeft om de stabiliteit van de sleuf te waarborgen. De dikte van de diepwand is ongeveer 40 à 50 cm breed, -en de gegraven diepte zo'n 24 meter onder maaiveld. Het aantal gegraven meters wat men per dag aflegt, ligt tussen de 3.80 en 7.50 meter. Na het graven van de diepwand wordt de wapening in de vorm van een wapeningskorf met behulp van een mobiele kraan (Afb. 20, 21 en 22), in de sleuf aangebracht. De korf is voorzien van meerdere dekkingsrollen (wielen) om het plaatsen in de diepwand te vergemakkelijken. In een later stadium als alle diepwanden zijn aangebracht worden het dak en de vloer aan de wanden gekoppeld door middel van diverse koppelingen die van te voren al zijn aangebracht in de wapeningskorf.

Na het plaatsen van de korven wordt via een stortkoker, 'voorbeeld' het beton gestort, terwijl gelijktijdig de steunvloeistof wordt afgezogen naar de bentonietcentrale waar het wordt opgevangen en schoongemaakt, zodat het weer kan worden hergebruikt bij het graven van een nieuw paneel. Na verharden van het beton wordt het volgende paneel gegraven enz . Nadat alle diepwanden rond de molen zijn gegraven, kan er een begin worden gemaakt met het ontgraven van de bouwput, -en het opvijzelen van Molen de Roos, een technisch hoogstandje waar ik in het volgende hoofdstuk uitgebreid op terug kom.

Afb. 23: Projectdirecteur CCL Peter Gossink, -en wethouder Milène Junius geven het officiële startsein voor het opvijzelen van Molen de Roos. (Foto 04-07-2012)

8.5 Opvijzelen Molen de Roos

Op 4 juli 2012 om klokslag 10.00 uur is het dan zover, met een druk op de knop geven Wethouder Milène Junius (gemeente Delft), Peter Gossink (projectdirecteur Combinatie CrommeLijn), -en nog wat andere genodigden (Afb. 23), onder grote belangstelling van het Delftse publiek het officiële startsein voor het opvijzelen van Molen de Roos. Voordat dit vijzelen kan plaatsvinden, was eerder al het 1000 ton wegende molencomplex (molen, pak, -en woonhuis) voorzien van een betonnen funderingsvloer met daarin verwerkt 45 stalen buispalen, een klus die een aanvang nam eind augustus 2010. Nadat deze klus succesvol is afgerond, begint aannemersbedrijf 'De Boer Spanlift B.V. uit Nieuwegein met de voorbereidende werkzaamheden die bestaan uit het opstellen van de 45 hydraulische vijzels op de stalen buispalen. Nadat de vijzels zijn geplaatst, -en alle verbindingen met de draadstangen zijn gemaakt, volgt er op 28 juni 2012 een proefvijzeling van 5 centimeter die zonder al teveel problemen verloopt.

  • Afb. 24: Molen de Roos in de zon vlak voordat het vijzelen begint. (Foto 04-07-2012)

  • Afb. 25: Eén van de drie externe geleidingen is ingericht als meetzuil. (Foto 04-07-2012)

  • Afb. 26: Het opvijzelen van Molen de Roos is hier in volle gang. (Foto 04-07-2012)

Het opvijzelen van Molen de Roos gebeurd op de dag zelf over een afstand (hoogte) van ca. 1 meter. Het gehele complex wordt computergestuurd opgevijzeld met een afwijkingstolerantie van 1 mm. Tijdens dit vijzelproces wordt het molencomplex stabiel gehouden door drie externe geleidingen, dikke buispalen waarvan er één is ingericht als meetzuil (Afb. 25), waarop in rood en wit geverfde banen 0 tot 100 centimeter aangegeven staat: de hoogte waar de molen de komende maanden tijdens het bouwen van het tunneldak op zal blijven staan. De meetzuil is echter alleen maar bijzaak, deze is speciaal voor

  • Afb. 27: De controle-unit van waaruit het vijzelen wordt aangestuurd. (Foto 04-07-2012)

  • Afb. 28: Het verlengen van de bliksemafleider vanuit een hoogwerker. (Foto 04-07-2012)

  • Afb. 29: Molen de Roos aan het einde van de dag, 1 meter opgevijzeld. (Foto 04-07-2012)

de gelegenheid gemaakt, om het opvijzelen van de molen bij het massaal toegestroomde publiek enigsinds zichtbaar te kunnen maken. Het monitoren van de molen tijdens het vijzelen door de aannemer zelf, gebeurd vanuit een mobiele controle-unit (Afb. 27), waarin men van alle gemakken is voorzien. Het opvijzelen van de molen gebeurd in stappen van 33 millimeter. Nadat er 33 millimeter is gevijzeld, wordt het gehele complex met behulp van diverse computerprogramma's gemonitord, waarna (als er geen problemen worden waargenomen) de volgende vijzeling kan gaan beginnen. Als de molen om 15:15 uur de 80 centimeter heeft bereikt doet zich een klein probleem voor, namelijk het bijna afbreken van de bliksemafleider die door het omhoog brengen van de molen behoorlijk strak is komen te staan. Nadat het vijzelproces is stilgelegd, wordt dit probleem met behulp van een hoogwerker (Afb. 28), direct verholpen waarna het vijzelen van de overgebleven 20 centimeter zonder al teveel problemen kan worden afgerond.

Het opvijzelen van Molen de Roos heeft in totaal iets meer dan 6 uur geduurd, -en is op één incident na (het bijna afbreken van de bliksemafleider) zonder problemen verlopen. Nadat vervolgens blijkt dat de molen stabiel blijft staan na het vijzelen (monitoren duurt ongeveer een maand) kan er een begin worden gemaakt met het weggraven van de grond onder de molen, -en de bouw van het tunneldak, een omvangrijke klus dat zeker enkele maanden in beslag zal gaan nemen.

Afb. 30: Weggraven grond onder Molen de Roos. (Foto 23-08-2012)

8.6 Weggraven grond onder Molen de Roos