10. Archeologie

Afb. 1: Archeologen begeleiden in de snijdende kou het graafwerk aan de Phoenixstraat. (Foto 20-12-2010)

10.1 Toelichting Archeologie

Delft is ruim 750 jaar oud. De stad dankt haar naam aan het woord 'delven' (graven) van de oudste gracht: de Oude Delft. In 1246 kreeg Delft stadsrechten van de Hollandse graaf Willem II. In 1389 werd de Delfshavense Schie naar de Maas gegraven, aan welks monding de zeehaven 'Delfshaven' (nu een stadsdeel van Rotterdam) werd gebouwd. De Vliet verbond Delft dan weer met Den Haag, Leiden en Haarlem want transport gebeurde voornamelijk over het water. Lokale producten zoals textiel en bier werden geëxporteerd. Veel gebouwen langs de Oude Delft, Koornmarkt en Voorstraat waren oorspronkelijk brouwerijen en werden later omgevormd tot fraaie woonhuizen. Sinds de 14e eeuw was Delft een verdedigbare stad, met wallen, stadsmuren en poorten, gedomineerd door de torens van de Oude Kerk, Nieuwe Kerk, talrijke kapellen, kloosters en gasthuizen en de toren van het stadhuis aan de Markt. In 1536 werd een groot deel van Delft door een grote 'stadsbrand' in de as gelegd. In de decennia daarna werd de stad herbouwd. Veel huizen in het oude centrum dateren in opzet nog uit de zestiende eeuw, al is het uiterlijk in de achttiende en negentiende eeuw gewijzigd. Het oudere middeleeuwse straten, -en grachtenpatroon bleef tot op de dag van vandaag vrijwel geheel gehandhaafd.

Op 14 november 1572 neemt 'Willem van Oranje' zijn intrek in het Sint-Agathaklooster wat sindsdien Prinsenhof wordt genoemd. Willem van Oranje werd in 1584 vermoord door Balthasar Gerards en werd begraven in de Nieuwe Kerk, als eerste in een lange reeks nazaten uit het geslacht Oranje-Nassau. In de 17e eeuw beleefde Delft een nieuwe bloeitijd. In Delft werd een Kamer van de 'VOC' opgericht. Drie maal per jaar zonden de Delftenaren een vloot uit richting de oost, waarbij specerijen, Chinees porselein en andere luxe-goederen geïmporteerd werden. De beroemde schilders 'Johannes Vermeer' en Pieter de Hooch woonden gedurende kortere of langere tijd in Delft en legden het rijke leven van de Gouden Eeuw vast in hun schilderijen. Met de komst van de trein in 1847 werd Delft een aantrekkelijke plek voor nieuwe industrieën zoals de Gist, -en Spiritusfabriek (later Gist-Brocades, nu onderdeel van DSM), Calvé en Delft Instruments, delen van deze bedrijven zijn inmiddels belangrijk industrieel erfgoed.

Over de ontstaansgeschiedenis van Delft en de bewoning in de middeleeuwen (zoals hierboven beschreven) is men inmiddels al iets meer te weten gekomen. De archeologische opgravingen die tijdens de aanleg van de spoortunnel aan de Phoenixstraat door archeologen van 'Erfgoed Delft' zijn uitgevoerd, hebben namelijk belangrijke informatie verschaft over de vroegste geschiedenis van Delft. Tijdens het ontgraven van de grond van het tunnelgedeelte aan de Phoenixstraat, gedaan in 2010, 2011 en 2012, werden er resten aangetroffen van diverse middeleeuwse funderingen van o.a. de Waterslootse Poort, Schoolpoort, -en de Sint Hyronimus Toren. Ook werden er diverse middeleeuwse voorwerpen opgegraven, deels in de vroegere stadsgracht, en deels bij de fundamenten zelf. Enkele vondsten die toch wel even genoemd mogen worden, zijn een spectaculaire tinvondst, een kanonskogel, -en een kaphandschoen wat deel uit maakte van een middeleeuws harnas.

In dit hoofdstuk behandelen we de opgravingen die gedaan zijn aan de Phoenixstraat tijdens de bouw van de spoortunnel in volgorde één voor één. Elke opgraving zal worden voorzien van een kleine selectie foto's, verder aangevuld met een volledig 'fotoalbum' die te vinden is als subknop in het menu.

Afb. 2: Opgraving van fundering St. Michielsbrug aan de Phoenixstraat. (Foto 27-05-2010)

10.2 Opgraving van de St. Michielsbrug gedaan aan de Phoenixstraat hoek Binnenwatersloot

De eerste belangrijke archeologische opgraving die gedaan word in de spoorzone, is die van de overgebleven resten van de fundering (Afb. 2), van de St. Michielsbrug uit de 19e en 20e eeuw. De St. Michielsbrug werd aangelegd in 1847 als vervanging van de Waterslootse Poort, die toegang gaf tot het centrum van Delft. Tot het midden van de 19e eeuw lag aan het einde van de Binnenwatersloot de 'Waterslootse Poort' als onderdeel van de stadsverdediging. In de 19e eeuw verloor deze poort echter zijn verdedigende functie, en vormde het een obstakel voor de toenemende bevolking. De poort werd in 1847 verkocht en vervolgens gesloopt. Iets ten noorden van de gesloopte poort werd een nieuwe brug gebouwd, die de Phoenixstraat met het Bolwerk verbond, deze brug kreeg de naam St. Michielsbrug, vernoemd naar de voormalige St. Michielstoren die zich ter hoogte van de Kloksteeg bevond, zie voor

  • Afb. 3: Opgraving van de fundering St.- Michielsbrug aan de Phoenixstraat--Bolwerk. (Foto 27-05-2010)

  • Afb. 4: Opgraving van de fundering St.- Michielsbrug aan de Phoenixstraat--Bolwerk. (Foto 27-05-2010)

deze opgraving het hoofdstuk (!). Bij de aanleg van het spoorviaduct in de jaren '60 van de vorige eeuw werd de stadsgracht gedempt zodat het spoor tijdelijk kon worden verlegd. De Michielsbrug raakte overbodig en werd gesloopt. De resten die bleven zitten in de grond zijn nu dus tijdens het graven van de spoortunnel wederom teruggevonden. Op bovenstaande foto's (Afb. 3 en 4), is goed te zien, hoe de hoeken van deze brug zijn verstevigd met blokken natuursteen, dit was nodig om beschadigingen van de hoeken van de brug te voorkomen. Ook is er op de foto's een metalen buis met gat te zien, wat mogelijk is gebruikt als scharnierpunt voor een deur of iets dergelijks. Alle aangetroffen sporen van de brug zijn door archeologen van Erfgoed Delft gefotografeerd, -en gedocumenteerd, waarna de fundamenten met een kraan zijn verwijderd en zijn afgevoerd naar een puinbreker.

Note: De opgraving van de St. Michielsbrug is uitgevoerd in de periode 19 mei tot en met 1 juni 2010. Op 2 juni 2010 zijn de fundamenten gesloopt en behoort deze brug definitief tot het verleden.

Afb. 5: Opgraving fundering bruggehoofd aan de Houttuinen. (Foto 21-06-2010)

10.3 Opgraving bruggehoofd gedaan aan de Houttuinen

Twee weken nadat de eerste opgraving aan de Phoenixstraat is beëindigd, word er door de archeologen op 17 juni 2010 een nieuwe ontdekking gedaan. Op nog geen honderd meter afstand van de vorige opgraving, word op het terrein van de voormalige Houttuinen een bruggehoofd (Afb. 5), blootgelegd. Vroeger vormde de Buitenwatersloot één geheel met de Binnenwatersloot. Door de latere aanleg van de stadsvest werd het water op dit punt echter in twee stukken gesneden. Op dit snijpunt werd de Waterslootse Poort gebouwd. Buiten deze Waterslootse Poort werd een driehoekig bastion aangelegd, ook wel 'bolwerk' genoemd, naar een uitvinding uit de Renaissance. Op dit bastion konden vrij zware kanonnen worden opgesteld ter verdediging van de erachter gelegen poort. De weg door de poort werd met een haakse hoek over het bastion omgeleid en passeerde een ophaalbrug die een extra hindernis

  • Afb. 6: Het bruggehoofd aan de Houtttuinen rond 1675, de opgraving bevindt zich in het vierkant. Foto © de kaart figuratief van Delft

  • Afb. 7: Het bruggehoofd aan de Houtttuinen tijdens de opgraving die gedaan is in juni 2010. (Foto 18-06-2010)

voor ongewenste bezoekers vormde. Op de foto hierboven (Afb. 6), een goed voorbeeld van hoe of dit er allemaal uit heeft moeten zien. Het bruggehoofd (met ophaalbrug) bevindt zich in het midden van het vierkant, links daarvan zien we het driehoekige bastion. Verder in het midden bovenin de Waterslootse Poort, met daarboven de Binnenwatersloot. Op de foto rechts (Afb. 7), zien we het bruggehoofd tijdens de opgraving, die gedaan is in juni 2010. Wat opvalt is, dat het bruggehoofd op de foto links schuiner weg lijkt te lopen dan op de foto daarnaast, maar dit kan ook komen door de locatie waar vandaan de foto rechts is genomen. Net als bij de St. Michielsbrug, zijn ook de hoeken van deze brug verstevigd met blokken natuursteen, -en wat eikenhouten palen. In het 'fotoalbum' zijn hier enkele voorbeelden van te zien, ook is er een grotere foto te vinden van de kaart figuratief van Delft.

Note: De opgraving van het bruggehoofd aan de Houttuinen is uitgevoerd in de periode 17 tot en met 22 juni 2010. Op 23 juni 2010 zijn de fundamenten gesloopt en behoort ook deze brug definitief tot het verleden.

Afb. 8: Archeologisch vooronderzoek 'St.- Aechten water gat' Phoenixstraat. (Foto 24-06-2010)

10.4 Archeologisch vooronderzoek 'St.- Aechten water gat' (overkluizing) Phoenixstraat

Buiten de archeologische opgravingen die gedaan worden binnen de Spoorzone, zijn er ook een aantal archeologische vooronderzoeken, -en of begeleidingen die uitgevoerd worden in nauwe samenwerking met de diverse aannemers. Eén van de eerste vooronderzoeken die plaatsvindt, is die van het 'St.- Aechten water gat', een 'overkluizing' in de vroegere stadswal aan de Phoenixstraat ter hoogte van het St.- Agathaplein. De overgebleven muurresten van deze overkluizing kwamen aan het licht tijdens voorboringen aan de Phoenixstraat die gedaan werden met een avegaarboor. Omdat er in verband met verzakkingsrisico's van de omringende oude panden op dit moment niet diep gegraven mag worden, wordt tijdens dit vooronderzoek door de archeologen alleen de bovenkant (zo'n 30 cm diep) van de overkluizing ingemeten, -en gedocumenteerd. Pas nadat later op deze plaats de diepwanden zijn gegraven en er geen verzakkingsgevaar meer dreigt voor de omringende bebouwing, wordt het 'St. - Aechten water gat' opnieuw en definitief opgegraven. Later in hoofdstuk (?) kom ik hier nog uitgebreid op terug.

Note: Het archeologisch vooronderzoek van het 'St. - Aechten water gat' aan de Phoenixstraat is uitgevoerd in de periode 23 tot en met 24 juni 2010. De definitieve opgraving van deze overkluizing zal later in april van het jaar 2011 volgen.

Afb. 9: Opgraving van de St. Michielstoren aan de Phoenixstraat. (Foto 28-12-2010)

10.5 Opgraving van de St. Michielstoren gedaan aan de Phoenixstraat hoek Kloksteeg